Amerika’yı vuran 'mavi tsunami': Trump’ın seçim hezimeti ve tencerenin gücü

3 Kasım’da yapılan ABD ara seçimleri Donald Trump ve Cumhuriyetçi Parti açısından tam bir hezimetle sonuçlandı. Demokratlar yalnızca Temsilciler Meclisi’ni değil, Senato’yu da Cumhuriyetçilerin elinden aldı. Üstelik bunu, Kansas ve Texas gibi Cumhuriyetçilerin yıllardır kalesi sayılan eyaletlerde bile kazanarak yaptı.

Demokratların Senato’da şimdiden en az 54 sandalyesi var ve sayımlar tamamlandığında bu sayı 56’ya çıkabilir. Temsilciler Meclisi’nde ise tüm oylar sayıldığında 250’nin üzerinde sandalye kazanmaları bekleniyor. Demokratların, yani mavi rengin, kazanması bekleniyordu ama zaferin boyutu beklentilerin de ötesinde gerçekleşti. 

Kısacası, Amerika’yı Cumhuriyetçilerin olan rengi kırmızıya boyama hayalleri kuran Trump, ki iki sene önce yapmıştı, aksine ülkenin büyük bölümünün Demokratların mavi tsunamisine kapılışını izlemek zorunda kaldı. Ben de Amerika’da yaşayan biri olarak bu sonuçlardan son derece mutlu oldum doğrusu. İki senedir az stres yaşamadık. Dolayısıyla başta öğrenciler olmak üzere çevremdeki herkesin de yüzü gülüyor.

***

Önce Amerikan seçim sistemiyle ilgili küçük bir açıklama yapayım. ABD’de başkan dört yıllığına seçiliyor, ancak bu sürenin tam ortasında, yani iki yılda bir, Kongre seçimleri yapılıyor. Kongrenin iki farklı meclisi var: Temsilciler Meclisi ve Senato. Ara seçimlerde Temsilciler Meclisi’nin 435 üyesinin tamamı, Senato’nun ise yaklaşık üçte biri yenileniyor. Ayrıca birçok eyalette valiler ve yerel yöneticiler seçiliyor. Bu seçimlerin sonucunda başkanın partisi Kongre’deki çoğunluğunu kaybederse ortaya divided government, yani “bölünmüş hükümet” denilen durum çıkıyor: Başkan hâlâ yerinde ama yasama organı karşı partinin kontrolünde. Bu durumda başkanın işi hayli zorlaşıyor. Trump’ın önündeki son iki yılda yaşayacağı tam olarak bu. Yani, Amerikalıların lame duck, yani “topal ördek” dedikleri başkanlardan birine dönüşecek.

Aslında Amerikan siyasetinde iktidar partilerinin ara seçimlerde oy kaybetmesi olağan bir durum. Ancak bu kez yaşanan sıradan bir iktidar yıpranmasından öte bir şey. Cumhuriyetçilerin Senato’da kaybettiği yedi sandalye, 2014’ten bu yana görülen en büyük senatör değişimlerinden biri. Üstelik 1954’ten beri ilk kez, önceki seçimde Senato’yu kazanan parti iki yıl sonra çoğunluğu kaybediyor.

Seçimlerin bir başka dikkat çekici yanı ise Amerikan siyasetindeki tarihi ilkler. Georgia’da Keisha Lance Bottoms ülkenin ilk siyah kadın valisi, New Mexico’da Deb Haaland ilk Amerikan yerlisi kadın valisi oldu. Minnesota’dan Peggy Flanagan Senato’ya seçilen ilk Amerikan yerlisi kadın, Michigan’dan Abdul El-Sayed ilk Müslüman senatör, New Hampshire’dan Chris Pappas ise ilk açık eşcinsel erkek senatör olarak tarihe geçti. Texas ilk Latin kökenli kadın valisini seçti. Ülkenin 250. yılında gelen bu sonuçlar sembolik olarak da oldukça değerli.

***

Peki, Trump ve Cumhuriyetçiler neden bu kadar ağır bir yenilgi aldı?

Benim bu konudaki yanıtım net: Geçim sıkıntısı. Ama bu sıkıntı aslında yeni başlamadı. Trump iki yıl önce tam da bu sıkıntılara çözüm bulacağı vaadiyle seçilmişti. Enflasyonu düşürecek, fabrikaları geri getirecek, Amerikan işçisini yeniden refaha kavuşturacaktı. Fakat iki yıl sonra Amerikan halkı kendisini çok daha ağır bir hayat pahalılığıyla karşı karşıya buldu.

Bunun en önemli nedenlerinden biri Trump’ın İsrail’le birlikte başlattığı İran savaşı. Yeni savaşlara girmeyeceği sözüyle seçilen Trump, ülkesini yeni, gereksiz ve son derece maliyetli bir savaşa soktu. Savaşın petrol arzını sekteye uğratmasıyla benzin fiyatları savaş öncesine göre yaklaşık yüzde 45, dizel fiyatları ise yüzde 68 arttı.

Amerika gibi otomobile ve otobanlara bağımlı bir ülkede benzin fiyatlarının yükselmesi doğrudan milyonlarca ailenin bütçesini sarsıyor. Üstelik mesele yalnızca arabaların deposunu yakmakla bitmiyor. Ürünlerin ve malların büyük bir kısmı ülke içinde tırlarla taşınıyor. Dizel fiyatları arttığında taşıma maliyetleri, dolayısıyla marketlerdeki fiyatlar da yükseliyor. Çiftçiler ise hem traktörlerini çalıştırmak hem de ürünlerini taşımak için daha fazla para harcıyor. Çiftçilerin ciddi bir kısmı iflasın eşiğinde; yiyecek fiyatları da geliri düşük aileleri açlık sınırına iyice yaklaştırmış durumda.

İşin ironik yanı, bu politikaların en fazla vurduğu kesim Cumhuriyetçilerin geleneksel seçmen tabanını oluşturan muhafazakâr kırsal kesim ve çiftçiler. Üstelik çiftçilerin sorunu yalnızca akaryakıt değil. Trump’ın ithal ürünlere getirdiği gümrük vergileri de maliyetleri artırıyor. Çünkü gümrük vergilerinin maliyeti direkt tüketicilere yansıyor. Trump’ın ticaret savaşları, Amerikalı çiftçilerin küresel pazardaki kayıplarını da derinleştirdi. Yani Amerikan çiftçisi bir yandan gübre ve ekipman maliyetlerinin artmasıyla uğraşırken, diğer yandan ticaret ortaklarının misillemeleri nedeniyle ürünlerini ihracat pazarlarında satmakta zorlanıyor.

Bu sorunlara sosyal yardımlardaki kesintileri de ekleyelim. Gıda yardımlarına ve kamu sağlık sigortası programına getirilen kısıtlamalar, sağlık sigortası primlerindeki yükseliş, Elon Musk’ın öncülüğündeki DOGE operasyonuyla binlerce kamu çalışanının işinden edilmesi... Trump yönetimi çalışan kesimlerin, düşük gelirli kişilerin hayatını kolaylaştırmak bir yana, iyice zorlaştırdı.

Öte yandan Trump ailesi, milyarder dostları ve teknoloji baronları açısından durum hiç de kötü görünmüyor. Yönetimin kripto para girişimleri, vergi politikaları ve büyük şirketlerle ilişkileri ciddi çıkar çatışması tartışmalarına yol açtı, ama ne Trump’a ne çevresindekilere hiçbir yaptırım uygulanmadı. Yolsuzluklar adeta normalleşti. Bir tarafta ay sonunu getirmeye çalışan milyonlarca insan, diğer tarafta servetlerine servet katan Trump çevresi… Ve bütün bunlar yaşanırken Trump'ın Beyaz Saray'a yüz milyonlarca dolarlık gösterişli bir balo salonu yaptırmaya kalkışması!

Bu son iki senede yolsuzluk ve ahlaki çürüme tartışmalarını alevlendiren bir diğer mesele de şüphesiz Jeffrey Epstein dosyaları oldu. Şubat sonundan beri gündem İran savaşına kaymış olsa da reşit olmayan kız çocuklarının cinsel istismarı ve güçlü kişilerle kurulan ilişkiler etrafında şekillenen bu skandalda, belgelerin ne ölçüde açıklandığı ve hangi nüfuzlu kişilerin korunduğu soruları hâlâ kafalarda. Yönetimin şeffaflık konusundaki tutumu, güçlü ve zenginlerin birbirini koruduğuna ilişkin güvensizliği daha da büyüttü.

Seçimlerde dış politika da alışılmışın üzerinde bir rol oynadı. Amerikalılar genellikle dış politikadan çok kendi ekonomik sorunlarıyla ilgilenir. Ancak, yukarıda anlattığım üzere, İran savaşı sadece Ortadoğu’da değil, Amerikalıların cebinde de hissediliyor. Gazze’de yaşananların ardından İsrail’e yönelik eleştiriler, özellikle gençler arasında zaten yükselmişti. Şimdi İsrail’in Amerika’yı yeni bir Ortadoğu savaşının içine çekmiş olması bu tepkiyi iyice güçlendirdi. Avrupa ve Kanada gibi geleneksel müttefiklere yönelik saldırgan söylemler ise ülkenin uluslararası itibarına zarar verdi.

Trump’ın göçmen karşıtı politikaları da geri tepti. ICE’ın sert operasyonları, ailelerin parçalanması ve göçmenlerin sürekli tehdit altında yaşaması, Latin kökenli seçmenlerde büyük tepki yarattı. Bu operasyonların bazılarında Amerikan vatandaşları bile öldürüldü. İki yıl önce Trump’a yönelen Latin seçmenlerin önemli bir bölümü bu kez Demokratlara döndü. Texas’ın Demokratların eline geçmesi bunun en çarpıcı örneği. Göçmen işgücündeki daralmanın tarım ve hizmet sektörlerinde maliyetleri artırması da cabası.

Bir başka beklenmedik seçim konusu ise teknoloji oldu. Gençler yapay zekânın işlerini ellerinden almasından endişelenirken Trump, yapay zekâ şirketlerini denetleyip dizginlemek bir yana, onları destekliyor ve teşvik ediyor. Belki de Cumhuriyetçi Parti’den en fazla uzaklaşan kesimin genç beyaz erkekler olmasının nedeni bu. Ülkenin dört bir yanında mantar gibi biten veri merkezleri de yoğun tepki çekiyor. Bu tesislerin yüksek elektrik ve su tüketimi, özellikle tarım bölgelerinde ciddi sorunlar yaratıyor. Sıradan insanların elektrik faturaları kabarırken teknoloji baronlarının Trump’ın yanında saf tutup kârlarını büyütmesi, halkın pek hoşuna gitmedi. Teksas dahil birçok yerde veri merkezlerine karşı çıkan adaylar kazandı.

***

Peki, bundan sonra ne olacak?

Trump’ın önündeki iki yıl kolay geçmeyecek. Amerikan başkanlık sistemi her ne kadar başkana geniş yetkiler tanısa da Kongre’nin Demokratların kontrolüne geçmesiyle Trump’ın bu yetkileri kullanması daha etkin biçimde denetlenebilecek ve sınırlandırılabilecek. Örneğin, Demokratların kontrolündeki Kongre, Trump’ın bütçe ve yasa teklifleriyle atamalarını engelleyebilecek, yönetimin faaliyetlerini soruşturabilecek. İran savaşını doğrudan durduramasa da savaşa ayrılan kaynakları kısarak savaşın sürdürülmesini zorlaştırabilecek. Şimdiden “Savaş Bakanı” Pete Hegseth hakkında azil süreci başlatılması konuşulmaya başlandı bile.

Ancak mücadele yalnızca Trump ile Demokratlar arasında yaşanmayacak. Demokrat Parti’nin kendi içindeki mücadele de giderek önem kazanacak. Çünkü bu seçimlerde yalnızca Demokratlar kazanmadı; Demokrat Parti çatısı altında seçime giren “Demokratik Sosyalistler” de önemli başarılar elde etti. Hatırlarsanız, parti içindeki bu grup, saflarından Zohran Mamdani’nin New York belediye başkanı seçilmesiyle gündeme oturmuştu. Ara seçim sonuçları, Demokratik Sosyalistlerin parti içindeki etkisini artırdığını da gösteriyor. New York, Colorado, Michigan ve Pennsylvania gibi eyaletlerden Kongre’ye yeni sosyalist temsilciler seçildi. Ücretsiz veya erişilebilir sağlık hizmetleri, barınma hakkı, sosyal yardımların güçlendirilmesi ve büyük şirketlerin siyasi nüfuzunun sınırlandırılması gibi talepler artık Demokrat Parti içinde çok daha güçlü bir şekilde duyuluyor. Aslında Amerika’da mavi tsunamiyi yaratan tam da bu söylem oldu!

Demokrat Parti yıllardır büyük şirketlerle ilişkilerini koruyarak seçmenin ekonomik sorunlarına sınırlı çözümler üretmeye çalışıyordu. Şimdi sol kanat, geçim sıkıntısının ve eşitsizliğin merkezde olduğu başka bir siyaset öneriyor. Partinin kurumsal elitleri bu mesajı gerçekten alacak mı, yoksa Trump karşıtlığını yeterli görüp eski alışkanlıklarına mı dönecek? Önümüzdeki iki yıl bu sorunun da yanıtını verecek.

Dünyanın dört bir yanında ekonomik eşitsizliklere, ayrıcalıklara ve siyasi elitlere karşı tepkiler yükselirken, eşitsizliklerin en derin olduğu gelişmiş ülke olan Amerika'nın bundan muaf kalması zaten beklenemezdi.

İki yıl önce Trump’a oy veren milyonlarca insan, bir milyarderin kendi geçim sıkıntılarını çözmek için mücadele edeceğine inanmıştı. Ne büyük bir yanılgı! Trump ise kendi ailesinin ve milyarder dostlarının çıkarlarını gözetirken seçmenlerini milliyetçilik, göçmen düşmanlığı ve kültür savaşları ile uyutacağını sandı. O da yanıldı!

Nitekim kültürel popülizmle karın doymuyor. Süleyman Demirel’in meşhur sözünü hatırlayalım: “Boş tencerenin yıkamayacağı iktidar yoktur.” Amerika’da da öyle oldu. Amerikalıların dediği gibi: It’s the economy, stupid! Evet, hâlâ öyle.

Ama mesele yalnızca ekonomi değil tabii; ekonominin kimin için çalıştığı.

Paranın çoğu zenginlerde olsa da oyların çoğu hâlâ sıradan insanlarda.

Demokrasi güzel şey!