Gitmek isteyip gidememek: Bir ilişkinin eşiğinde yaşamak

Bazen bir ilişki bitmez. Ama devam da etmez. İnsan yalnızca o ilişkinin içinde yaşamaya devam eder. Bazı ilişkiler vardır ne tam anlamıyla sürdürülür ne de sonlandırılabilir. Aynı evin içinde iki insan yaşamaya devam eder, aynı sofraya oturur, aynı sorumlulukları paylaşır. Dışarıdan bakıldığında hayat olağan akışındadır. Oysa içeride, kimsenin görmediği bir ayrılık çoktan başlamıştır.

Bir taraf belki de defalarca gitmeyi düşünmüştür. Hatta zihninde yeni bir hayat kurmuş, o hayatın nasıl olacağını hayal etmiş, kendisini daha huzurlu, daha özgür, daha mutlu hissettiği anlar yaratmıştır. Ancak sabah olduğunda yine aynı evde, aynı ilişkinin içinde uyanmıştır. Çünkü bazen insanı bir ilişkide tutan şey, o ilişkide kalmayı istemesi değildir. Ayrılmanın beraberinde getireceği kayıplarla yüzleşmeye hazır olmamasıdır.

Peki insan neden mutsuz olduğunu bildiği bir ilişkiden ayrılamaz? Bu sorunun cevabını yalnızca sevgiyle açıklamak mümkün değildir. Çünkü insan ilişkileri, sevginin varlığı ya da yokluğu üzerinden şekillenecek kadar basit değildir. Bir insan partnerini sevebilir ama onunla yaşamaktan yorulmuş olabilir. Geçmişte birlikte yaşadıkları güzel anıları değerli bulurken geleceğini aynı insanla geçirmek istemediğini de hissedebilir. Birlikte kurdukları hayatı kaybetmekten korkarken o hayatın içinde kendisini kaybettiğini düşünebilir. Ve belki de en yorucu olan, bütün bu duyguların aynı anda gerçek olmasıdır.

İnsan bazen karşısındaki kişiden değil, o kişiyle birlikte dönüşmüş olduğu hayattan ayrılmakta zorlanır. Psikolog Caryl Rusbult'un geliştirdiği Yatırım Modeli, ilişkilerde bağlılığın yalnızca yaşanan doyumla açıklanamayacağını ortaya koyar. Bu modele göre bir ilişkiye bağlılığımızı etkileyen üç temel unsur vardır: ilişkiden aldığımız doyum, alternatiflerin ne kadar çekici göründüğü ve ilişkiye yaptığımız yatırımlar.

Yatırımlar dediğimiz şey yalnızca maddi kazanımlar değildir. Birlikte geçirilen yıllar, büyütülen çocuklar, ortak arkadaşlıklar, aile ilişkileri, alışkanlıklar, paylaşılan hayaller ve birlikte inşa edilen kimlik de bu yatırımların parçalarıdır. Dolayısıyla bir ilişki artık kişiye eskisi kadar doyum sağlamasa bile geçmişte yapılan yatırımlar ayrılma kararını zorlaştırabilir. İnsan bazen gelecekte yaşayabileceği mutluluğu değil, geçmişte harcadığı yılları düşünerek karar verir.

“Onca yılı boşa mı geçirdim?” “Çocuklarımız ne olacak?” “Bu yaştan sonra yeniden bir hayat kurabilir miyim?” “Ya pişman olursam?” Bu soruların her biri insanı biraz daha bulunduğu yerde tutabilir. Ancak burada önemli bir psikolojik ayrım vardır: Bir ilişkiye emek vermiş olmak, o ilişkiyi her koşulda sürdürmek zorunda olduğumuz anlamına gelmez.

İlişki araştırmacıları Scott Stanley ve Howard Markman'ın bağlılık üzerine çalışmaları da bu noktada önemli bir ayrım sunar. Araştırmacılar, bağlılığın adanmışlık ve kısıtlayıcı bağlılık olarak iki farklı boyutunu ele alırlar. Adanmışlık, kişinin ilişkiyi sürdürmeyi gerçekten istemesi, ortak bir gelecek hayal etmesi ve ilişkiyi korumak için gönüllü çaba göstermesidir. Kısıtlayıcı bağlılık ise ayrılmanın önündeki engellerle ilgilidir. Ekonomik bağımlılık, toplumsal beklentiler, çocuklarla ilgili kaygılar, yalnız kalma korkusu veya yeniden başlamanın zorluğu bu engeller arasında yer alabilir.

Bu ayrım bize oldukça önemli bir soru sordurur: Bir ilişkide olduğumuz için mi kalıyoruz, yoksa o ilişkiden çıkamadığımız için mi? İlkinde bir tercih, ikincisinde ise bazen bir mecburiyet duygusu vardır. Üstelik bu mecburiyet her zaman dışarıdan dayatılmaz. Bazen insan kendi zihninde yarattığı korkuların sınırları içinde yaşamaya başlar. Yalnız kalmaktan korkar. Yeniden sevilmeyeceğini düşünür. Alıştığı düzenin bozulmasını istemez. Başarısız bir ilişki yaşamış olmayı kişisel bir başarısızlık olarak değerlendirir.

Özellikle uzun yıllar süren ilişkilerde bireyin kimliği, zamanla ilişkinin kimliğiyle iç içe geçebilir. “Ben kimim?” sorusunun cevabı, farkında olmadan “Biz kimiz?” sorusuna dönüşebilir. Bu nedenle ayrılık düşüncesi yalnızca bir partneri kaybetmek anlamına gelmez. Kişi aynı zamanda alıştığı rollerini, günlük yaşamını, geleceğe dair planlarını ve bazen kendisini tanımlama biçimini de kaybetmekten korkabilir.

İşte tam bu noktada kararsızlık, insanın yaşam biçimine dönüşebilir. Bir gün ayrılmaya karar verir. Ertesi gün geçmişteki güzel anıları hatırlar. Bir tartışmanın ardından her şeyin bittiğine inanır. Birlikte geçirilen sakin bir akşamın ardından yeniden umutlanır. Bu duygusal gelgitler her zaman kişinin ne istediğini bilmediği anlamına gelmez. Bazen ne istediğini bilmekle, o isteğin sonuçlarını göze alabilmek arasında büyük bir mesafe vardır. Ve insan o mesafenin içinde yıllarca yaşayabilir.

Peki bu bekleyiş gerçekten tarafsız bir durum mudur? Çoğu zaman değildir. Çünkü karar vermemek de yaşamımızın gidişatını etkiler. Ertelenen her karar, mevcut düzenin sürmesine neden olur. Zaman geçtikçe alışkanlıklar güçlenebilir, değişim daha korkutucu hale gelebilir ve kişi kendi yaşamı üzerinde söz sahibi olabileceğine dair inancını kaybedebilir.

Ancak burada başka bir yanılgıya da düşmemek gerekir: Her mutsuz ilişki bitirilmek zorunda değildir. İlişkiler dönemsel krizlerden geçebilir. Duygusal uzaklaşmalar, iletişim problemleri ve karşılanmayan ihtiyaçlar bazen yeniden ele alınabilir, onarılabilir. Önemli olan, ilişkinin sürdürülüp sürdürülmemesinden önce, kişinin kendi kararını ne kadar özgürce verebildiğidir. Çünkü sağlıklı bir ilişki yalnızca iki insanın birbirinden ayrılmamasıyla tanımlanamaz. Aynı zamanda o iki insanın ilişki içinde kendileri olarak var olabilmeleriyle de ilgilidir.

Bazen kalmak cesaret gerektirir. Geçmişin kırgınlıklarıyla yüzleşmek, sorumluluk almak, ilişkiyi yeniden inşa etmek ve değişime emek vermek kolay değildir. Bazen de gitmek cesaret gerektirir. Bilinen bir mutsuzluktan çıkıp henüz bilinmeyen bir geleceğe yönelmek, insanın en temel güvenlik ihtiyacını sarsabilir. Dolayısıyla mesele kalmanın mı, gitmenin mi daha doğru olduğu değildir. Mesele, korkularımızın mı yoksa farkındalığımızın mı bizim yerimize karar verdiğidir.

Belki de bu nedenle uzun süredir bir ilişkinin eşiğinde bekleyen bir insanın kendisine sorması gereken soru yalnızca “Onu hâlâ seviyor muyum?” değildir. “Bu ilişkide nasıl bir insana dönüşüyorum?” “Burada kalmayı gerçekten istiyor muyum?” “İlişkimizi onarmak için karşılıklı bir çaba var mı?” “Gitmekten korktuğum için mi kalıyorum?” Ve belki de en önemlisi: “Bugün sahip olduğum hayatı, yalnızca alıştığım için mi sürdürüyorum?”

Bu soruların cevapları her zaman ayrılığı işaret etmeyebilir. Bazen insan bu sorular sayesinde ilişkisini yeniden seçer. Bazen de uzun zamandır ertelediği bir vedayla yüzleşir. Her iki durumda da asıl önemli olan, kendi hayatının edilgen bir izleyicisi olmaktan çıkabilmesidir. Çünkü insanın hayatında en çok zaman kaybettiren şey her zaman yanlış kararlar değildir. Bazen hiçbir karar vermeden, koşulların kendiliğinden değişmesini beklemektir.

Ve belki de bazı ilişkilerin en hüzünlü tarafı, iki insanın birbirinden ayrılması değildir. Birbirlerinden ayrılamadıkları için, kendi hayatlarından yavaş yavaş uzaklaşmalarıdır. Zaman her şeyi değiştirebilir. Ama bizim yerimize seçim yapmaz. Bazen hayat, bir kapıyı açmakla değil, neden yıllardır o kapının önünde beklediğimizi anlamakla değişmeye başlar.